খালেদা জিয়া বনাম শ্বেখ হাছিনা (Khaleda Zia)। বাংলাদেশৰ ৰাজনীতি বিগত কেইটামান দশক ধৰি দুগৰাকী নেত্ৰীৰ মাজৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা চোৱাত অভ্যস্ত হৈ পৰিছে। সেই যুঁজখনৰ চিৰদিনৰ বাবে অন্ত পৰিল। অদম্য বি এন পি নেত্ৰী খালেদাৰ বৰ্ণিল ৰাজনৈতিক জীৱন মঙলবাৰে অন্ত পৰে। ২০২৪ চনৰ আগষ্ট মাহত হাছিনা ক্ষমতাচ্যুত হৈ দেশান্তৰিত হোৱাৰ পিছত এইবাৰ তেওঁৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী খালেদাৰ জীৱন নাটৰ যৱনিকা পৰিল।
বাংলাদেশৰ ৰাজনীতিত হাছিনা যেনেকৈ শ্বেখ মুজিবুৰ ৰহমানৰ কন্যা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল, খালেদাও জিয়াউৰ ৰহমানৰ পত্নী হিচাপে পৰিচিত আছিল। স্বামীৰ মৃত্যুৰ পিছত অৱশ্যে খালেদাই নিজৰ পৰিচয় নিজেই গঢ়ি তুলিছিল। বাংলাদেশৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা প্ৰধানমন্ত্ৰী হৈছে খালেদা জিয়া।
বিগত কেইটামান দশক ধৰি বাংলাদেশৰ ৰাজনীতি খালেদা আৰু হাছিনাক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই ঘূৰি আহিছে। তেওঁলোকৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰখন অতিক্ৰম কৰি ব্যক্তিগত ক্ষেত্ৰতো প্ৰৱেশ কৰে।
খালেদাৰ জন্ম হৈছিল ১৯৪৫ চনত, অবিভক্ত দিনাজপুৰ জিলাৰ জলপাইগুৰিত। তেওঁৰ পিতৃ ইস্কন্দৰ আলী মজুমদাৰৰ চাহৰ ব্যৱসায় আছিল। ব্যৱসায়ৰ কথা ভাবি তেওঁ বিভাজনৰ সময়ত পৰিয়ালৰ সৈতে দিনাজপুৰ চহৰলৈ (বৰ্তমান বাংলাদেশ) যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। খালেদাৰ আদি ঘৰ আছিল পূৰ্বৰ পূব পাকিস্তানত। বৰ্তমানৰ বাংলাদেশৰ ফেনী জিলাৰ ফুলগাজীত আৰু মাতৃৰ পৰিয়ালটো চান্দবাৰীত (বৰ্তমানৰ সিপাৰে উত্তৰ দিনাজপুৰ) বাস কৰিছিল। ১৯৬০ চনত খালেদাই পাকিস্তান সেনাৰ তেতিয়াৰ কেপ্টেইন জিয়াউৰ ৰহমানৰ লগত বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। জন্মৰ সময়ত তেওঁৰ নাম খালেদা খানুম পুতুল আছিল। বিয়াৰ পিছত অৱশ্যে স্বামীৰ নামৰ প্ৰথম দুটা আখৰ উপাধি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ধৰে। নতুন নাম হ’ল খালেদা জিয়া। ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তান যুদ্ধৰ সময়ত খালেদাও পাকিস্তানী সেনা বিষয়া জিয়াউৰৰ লগত থাকিবলৈ তেতিয়াৰ পশ্চিম পাকিস্তানলৈ গৈছিল। বাংলাদেশলৈ উভতি আহি তেওঁ চট্টগ্ৰামত থাকিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
স্বাধীন বাংলাদেশ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ ছবছৰৰ পাছত ১৯৭৭ চনত খালেদাৰ স্বামী জিয়াউৰ দেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হয়। পিছৰ বছৰত ‘দেশবাসীক একত্ৰিত’ কৰিবলৈ বাংলাদেশ নেচনেলিষ্ট পাৰ্টী (বি এন পি) গঠন কৰে। জিয়াউৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হোৱাৰ পিছত তেওঁৰ পদৰ বলত তেওঁৰ পত্নী খালেদা হৈ পৰে ‘ফাৰ্ষ্ট লেডী’। সেইটোৱেই আছিল প্ৰথমবাৰৰ বাবে অন্তৰ্মুখী পুতুল ৰাজহুৱা স্থানলৈ ওলাই অহাৰ দিন। তেতিয়ালৈকে তেওঁৰ ৰাজনীতিৰ প্ৰতি কোনো আগ্ৰহ নাছিল। কিন্তু ১৯৮১ চনত জিয়াউৰক সেনা বিষয়াই গুলীয়াই হত্যা কৰাৰ পিছত খালেদাই মন সলনি কৰে। সক্ৰিয় ৰাজনীতিত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৮২ চনত স্বামীয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰা দল বি এন পিৰ সাধাৰণ সদস্যপদ গ্ৰহণ কৰি ১৯৮৩ চনত দলৰ উপ-সভানেত্ৰী হয়।
ইছলামিক ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিক, সেয়েহে তেওঁ মূৰত ওৰণি থকাটো আচৰিত কথা নাছিল। কিন্তু খালেদাৰ সাজ-পোছাকৰ ‘বিশেষ’ আছিল ছানগ্লাছ। দিনত ছানগ্লাছ অবিহনে তেওঁক ৰাজহুৱা স্থানত দেখা পোৱাৰ কথা কোনেও মনত পেলাব নোৱাৰে। সূৰ্যাস্তৰ পিছত ডাঠ ফ্ৰেমৰ চছমাই ঠাই ল’লে। সেই চছমাৰ আঁৰৰ পৰা তেওঁ স্থিৰ দৃষ্টিৰে কথা কয়। তেওঁৰ কন্ঠস্বৰ গহীন আছিল। ৰৈ ৰৈ, কটা কটা বাক্যৰে নিজৰ অনুভৱ বুজাব পৰা খালেদাই ‘পুতুল’ৰ পৰা ‘বেগম জিয়া’লৈ ৰূপান্তৰ আৰম্ভ কৰিলে।
বি এন পিৰ নেতৃত্বলৈ অহাৰ লগে লগে খালেদাই বাংলাদেশৰ সামৰিক শাসক হুছেইন মহম্মদ ইৰশ্বাদৰ সামৰিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে দলটোক ৰাজনীতিৰ পথাৰলৈ আনে। ইৰশ্বাদৰ বিৰুদ্ধে গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ যুঁজখন শক্তিশালী কৰাৰ বাবে বি এন পিয়ে আন ছটা দলৰ সৈতে মিত্ৰতা কৰিছিল। ১৯৮৪ চনত খালেদাই দলৰ শীৰ্ষ স্থান দখল কৰে। ১৯৮৬ চনত ইৰশ্বাদৰ শাসনত বাংলাদেশত সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়। যদিও হাছিনাৰ আৱামী লীগে প্ৰথমে নিৰ্বাচনত অংশগ্ৰহণ নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল, শেষত নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিছিল। কিন্তু খালেদাৰ দলটোৱে নিজৰ পুৰণি সিদ্ধান্তত আবদ্ধ হৈ থাকিল। গণ প্ৰতিবাদৰ সন্মুখীন হৈ ১৯৯০ চনত ইৰশ্বাদে পদত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
১৯৮৬ চনৰ পৰা ১৯৯০ চনলৈকে বহুবাৰ খালেদাক গৃহবন্দী কৰি ৰখা হৈছিল। কিন্তু ইৰশ্বাদৰ বিৰুদ্ধে যুঁজৰ পৰা আঁতৰি নাহিল খালেদা। সেই যুঁজখনে তেওঁক নিশাটোৰ ভিতৰতে লাইমলাইটৰ মাজলৈ লৈ গ’ল। খালেদাৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ওপৰত উঠি ১৯৯১ চনত বি এন পি ক্ষমতালৈ আহে। বাংলাদেশৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে শপত গ্ৰহণ কৰে খালেদাই।
খালেদাই দুটা কাৰ্যকাল বাংলাদেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছে। প্ৰথমবাৰ ১৯৯১ চনৰ পৰা ১৯৯৬ চনলৈ। ১৯৯৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত অনুষ্ঠিত নিৰ্বাচনত জয়ী হৈ দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে বাংলাদেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হৈছিল খালেদা। কিন্তু বিৰোধী দলসমূহে তত্ত্বাৱধায়ক চৰকাৰৰ নেতৃত্বত নিৰ্বাচনৰ দাবী জনাইছিল। এই পৰ্যায়ত খালেদাৰ চৰকাৰৰ কাৰ্যকাল আছিল মাত্ৰ ১২ দিন (১৯ মাৰ্চৰ পৰা ৩০ মাৰ্চলৈ)। সেই বছৰৰ জুন মাহত তত্ত্ৱাৱধায়ক চৰকাৰৰ নেতৃত্বত অনুষ্ঠিত হোৱা নিৰ্বাচনত হাছিনাৰ আৱামি লীগে জয়লাভ কৰে। ২০০১ চনৰ পৰা ২০০৬ চনলৈ তৃতীয় আৰু শেষবাৰৰ বাবে বাংলাদেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল খালেদা। প্ৰথম পৰ্যায়ত মহিলা শিক্ষা সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত খালেদাৰ চৰকাৰৰ ভূমিকাক বহুতে স্বীকাৰ কৰে। সেই সময়ত পূৰ্বতকৈ প্ৰায় ৬০ শতাংশ বেছি বাজেট শিক্ষা খণ্ডলৈ আবণ্টন দিয়া হৈছিল। ১৯৯৯ চনত আৱামি লীগক পৰাস্ত কৰিবলৈ খালেদাই ইৰশ্বাদৰ জাতীয় পাৰ্টীৰ লগতে মুক্তিবিৰোধী যুদ্ধ শক্তি ‘বাংলাদেশ জামাত-এ-ইছলামী’ৰ (‘জামাত’ নামেৰে জনাজাত) সৈতে মিত্ৰতা কৰে। নিৰ্বাচনত জয়ী হৈ পুনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হয়। কিন্তু দলৰ ‘প্ৰগতিশীল’ অংশই মানি ল’ব নোৱাৰিলে জামাত আৰু বি এন পিৰ মিত্ৰতা। খালেদাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে শেষ কাৰ্যকালত জামাতৰ দৰে মৌলবাদী শক্তিয়ে চৰকাৰী কাম-কাজত হস্তক্ষেপ কৰা বুলি অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল।
বহুতে বিশ্বাস কৰে যে খালেদাই প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে বৈদেশিক নীতি ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত উদাৰতা দেখুৱাইছিল। কিন্তু বি এন পি চৰকাৰৰ বৈদেশিক নীতিক উপমহাদেশত ‘ভাৰতবিৰোধী’ বুলি জনা গৈছে। খালেদাৰ দলে অৱশ্যে আৱামি লীগৰ দৰে ‘আঁঠুকঢ়া বৈদেশিক নীতি’ নিবিচাৰে বুলি কয়। তেওঁলোকে দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কক সমান মৰ্যাদাৰে চাব বিচাৰে। বি এন পিয়ে বাৰে বাৰে দাবী কৰি আহিছে যে তেওঁলোকক ভাৰতবিৰোধী বুলি কোৱাৰ কোনো কাৰণ নাই।
বাংলাদেশৰ তেতিয়াৰ বিৰোধী নেত্ৰী খালেদাই শেষবাৰৰ বাবে ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল ২০১২ চনত। সেই ভ্ৰমণৰ সময়ত ভাৰতৰ তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰণৱ মুখাৰ্জী আৰু তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহন সিঙক সাক্ষাৎ কৰিছিল। বিজেপি নেত্ৰী প্ৰয়াত সুষমা স্বৰাজকো সাক্ষাৎ কৰে। বিভিন্ন দ্বিপাক্ষিক বিষয়ত আলোচনা কৰে।
২০০৬ চনত খালেদাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে পাঁচ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ অন্ত পৰে। ২০০৮ চনত বাংলাদেশত সামৰিক সমৰ্থিত তত্ত্বাৱধায়ক চৰকাৰৰ তত্ত্বাৱধানত সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত হয়। সেই নিৰ্বাচনত বি এন পি নেতৃত্বাধীন চাৰিদলীয় মিত্ৰজোঁটে ভয়ানক পৰাজয়ৰ সন্মুখীন হৈছিল। খালেদাৰ দলে মাত্ৰ ৩০ খন আসনহে লাভ কৰে। আৱামি লীগৰ গ্ৰেণ্ড মিত্ৰজোঁটে ২৬৩ খন আসন লাভ কৰে। হাছিনাৰ দলটোৱে অকলে ২৩০ খন আসন লাভ কৰে। তেতিয়াৰ পৰাই বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে নোহোৱা হৈ গ’ল খালেদা। ধাৰাবাহিক অসুস্থতাও তেওঁৰ ৰাজনীতিত সক্ৰিয় হৈ পৰাত বাধা হৈ পৰিছিল। ২০১৯ চনত চিকিৎসাৰ বাবে চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি হ’বলগীয়া হৈছিল। তেতিয়াৰ পৰাই চিকিৎসাৰ বাবে খালেদাক চৰ্তসাপেক্ষে মুকলি কৰি দিয়া হয়। কিন্তু কঠোৰ চৰ্ত আৰোপ কৰা হ’ল যে তেওঁ ৰাজনৈতিক কাম-কাজত লিপ্ত হ’ব নোৱাৰিব। ২০২৪ চনত হাছিনাৰ চৰকাৰৰ পতনৰ পিছত কাৰাগাৰৰ পৰা মুকলি কৰি দিয়া খালেদাক দুৰ্নীতিৰ অভিযোগৰ পৰাও মুক্ত কৰা হৈছিল।
কিন্তু দুৰ্নীতিৰ অভিযোগে বাৰে বাৰে খালেদাক খেদি ফুৰিছিল। ২০১৮ চনত দুটা স্বেচ্ছাসেৱী সংগঠনৰ দুৰ্নীতিৰ অভিযোগত ১৭ বছৰৰ কাৰাদণ্ড বিহা হৈছিল। তথ্য অনুসৰি, খালেদাৰ কাৰ্যকালত ২০০১ চনৰ পৰা ২০০৫ চনলৈ বিশ্বৰ দুৰ্নীতি সূচকাংকত বাংলাদেশ প্ৰথম স্থানত আছিল। খালেদাৰ ডাঙৰ পুত্ৰ তাৰিক ৰহমানো দুৰ্নীতিৰ অভিযোগৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা নাছিল। বহু দিন ধৰি বি এন পিৰ সমৰ্থকৰ এক বৃহৎ অংশই তেওঁক দলৰ ‘ভৱিষ্যতৰ নেতা’ বুলি গণ্য কৰি আহিছে। দুৰ্নীতিৰ গোচৰৰ উপৰি তেওঁৰ বিৰুদ্ধে ২০০৪ চনত গ্ৰেনেড আক্ৰমণত হাছিনা আৰু আৱামি লীগৰ নেতা-কৰ্মীক হত্যা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল। ২০০৮ চনত আৱামি লীগ ক্ষমতালৈ অহাৰ পিছত তেওঁ ব্ৰিটেইনত স্বেচ্ছাই নিৰ্বাসনলৈ যায়। ১৭ বছৰ নিৰ্বাসিত হৈ ২৫ ডিচেম্বৰত বাংলাদেশলৈ উভতি আহে।
হাছিনা আৰু খালেদা সদায় ৰাজনীতিৰ বিপৰীত পক্ষত আছে। তেওঁলোকৰ মাজত ব্যক্তিগত সৌজন্যতা কমেইহে দেখা গৈছিল। হাছিনাই খালেদাক উন্নত চিকিৎসাৰ বাবে বহিঃৰাষ্ট্ৰলৈ যাবলৈ নিদিয়াৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল বি এন পিয়ে। আৱামি লীগৰ নেতাসকলে অৱশ্যে অতীতৰ কথা মনত পেলাই কয় যে ২০১৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহত হাছিনাই বি এন পি নেত্ৰীগৰাকীৰ ঘৰত উপস্থিত হৈছিল, যেতিয়া খালেদাৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ আৰাফাত ৰহমান কোকোৰ অকাল মৃত্যু হৈছিল। কিন্তু তেওঁক ভিতৰলৈ সোমাবলৈ দিয়া নহ’ল।
কেৱল ইৰশ্বাদ বিৰোধী প্ৰতিবাদেই খালেদা আৰু হাছিনাক একেখন মঞ্চতে একত্ৰিত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। সেইটোৱেই আছিল একমাত্ৰ সময়। ইয়াৰ বাহিৰেও দুই বেগম খালেদা আৰু হাছিনাই নিজৰ দীৰ্ঘ ৰাজনৈতিক জীৱনত ইজনে সিজনৰ বিৰুদ্ধে যুঁজি আহিছে।
হাছিনাক ক্ষমতাৰ পৰা উচ্ছেদ কৰাৰ পিছত বহুতে ভাবিছিল যে খালেদা পুনৰ ৰাজনীতিত সক্ৰিয় হ’ব। কিন্তু বাৰ্ধক্য আৰু অসুস্থতাৰ বাবে সেয়া নহ’ল। খালেদাৰ অনুপস্থিতিত তেওঁৰ পুত্ৰ তাৰিক এতিয়া বি এন পিৰ সৰ্বোচ্চ নেতা। হাছিনাৰ আৱামি লীগ নিষিদ্ধ হোৱাৰ বাবে সম্প্ৰতি বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰখনত নাই। ৰাজনৈতিক শূন্যতা পূৰণৰ বাবে হাহাকাৰ কৰিছে বি এন পিৰ পুৰণি মিত্ৰ তথা মুক্তি বিৰোধী যুদ্ধ সংগঠন জামাত। বাংলাদেশৰ বহুতেই সোঁৱৰাই দিছে যে ৰাজনৈতিক বিৰোধী যিয়েই নহওক, বি এন পিও মুক্তিযুদ্ধৰ অংশীদাৰ৷ যদি দলীয় অৰ্থত নহয়, তেন্তে মতাদৰ্শগত অৰ্থত। জামাত তেনেকুৱা নহয়। ১৯৭১ চনৰ ২৭ মাৰ্চত জিয়াউৰে পাকিস্তানী সেনাৰ বিৰুদ্ধে ‘স্বাধীন বাংলা বেতাঁৰ কেন্দ্ৰ’ৰ পৰা স্বাধীনতা ঘোষণা কৰে। বহু বিতৰ্কৰ মাজতো বি এন পি শিবিৰে জিয়াউৰক ‘স্বাধীনতাৰ প্ৰথম ঘোষক’ হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। খালেদাৰ অনুপস্থিতিত বি এন পিয়ে ৰাজনৈতিক প্ৰাসংগিকতা হেৰুৱাব নেকি এতিয়া বহুতে সেই সন্দেহ প্ৰকাশ কৰিছে।
